Visuele antropologie

De meta-vraag van waaruit vertrokken wordt, stelt beschrijving over en verfilming van culturele groepen in vraag. De kennis en de methodes van de documentairemaker en die van de etnograaf/sociaal geograaf worden complementair en interactief aangewend in het onderzoek. Visuele antropologie problematiseert beeldvorming over culturele groepen. Het specifieke van een beeld bestaat erin dat het geen strikte bepaling van een onderwerp kan geven. Het beeld laat zich lezen als een open betekenaar, waardoor er verschillende interpretaties mogelijk zijn. Problematisch is dan dat in onze samenleving de betekenis van een beeld vooral conventioneel opgevat wordt waardoor bepaalde machtsverhoudingen gehandhaafd blijven.

Visuele Antropologie is een discipline die onderzoekt hoe beelden iets kunnen bijbrengen inzake de kennis over andere culturen. In deze discipline worden vragen gesteld uit ethische èn esthetische hoek. Wat is de impact van een beeld in relatie tot de cultuur van de voorgestelde? Hoe ligt de machtsrelatie tussen de filmmaker en zijn onderwerp? Hoe kan je in beelden weergeven zonder beïnvloeding? Wat is dan de waarde van het beeld als het de realiteit nauwelijks kan vatten? Als een beeld over een andere cultuur begrepen wordt als een cliché, welke invloed heeft dat dan op die gemeenschap? In een wereld waar verschuivingen aan de gang zijn - de Noord/Zuid-verhouding geplaatst in een postkoloniaal perspectief - is het van uiterst belang de invulling van beelden niet als evident op te vatten, maar in vraag te stellen.

In 1996 werd gestart met het project visuele antropologie. Het is opgevat als een oefening, een workshop waarbij men tracht tot een symbiose te komen van op het eerste zicht toch wel tegengestelde disciplines, nl. kunst en wetenschap. Wetenschap en kunst, representativiteit en esthetica, methodologie en verbeelding: stoten ze elkaar af. of trekken ze elkaar aan? Sindsdien wordt elk jaar een deelproject uitgewerkt als een samenwerking tussen studenten documentairemakers en studenten antropologen, onder impuls van An van. Dienderen.

De eigenzinnige benadering van dit samenwerkingsverband blijkt o.m. uit de keuze van onderwerpen. Waar verschillende visueel antropologen zich richten op de 'ander', en dit concept invullen met beelden uit verre oorden, onderzoekt deze werkgroep 'de ander/dezelfde'. Dit betekent dat culturele groepen gezocht worden in de eigen samenleving. Het wereldsysteem-denken volgend, menen we dat de wereld door opeenvolgende migratiegolven niet eenduidig in naties op te delen valt, waardoor een begrip als 'een ver oord' zijn betekenis verliest.

Het eindresultaat van elk deelproject is een film en een boekje, die als één geheel moeten worden gezien. Waar de video het eindresultaat 'toont', volgt het boekwerk de studenten op hun weg naar dit einddoel. Het staat stil bij de praktijk van de visuele antropologie zoals die ervaren wordt door de studenten en de participanten/informanten. Niet alleen de interactie tussen kunst en wetenschap, maar ook die met de betrokkenen komt aan bod. De driehoeksverhouding 'filmer-wetenschapper-participant' wordt belicht.

Lees meer: An van. Dienderen over de workshop en het filmplateau

Website An van. Dienderen: http://www.anvandienderen.net/

De volgende workshops hebben reeds plaatsgevonden (klik voor meer info):

De slag van Vinkt (1996 - 1997)
"Vis à Vis" (1997 - 1998)
Going Underground (1998 - 1999)
Openbare ruimtes in Brussel (1999 - 2000)
Fifteen minutes of fame (2000 - 2001)
Wat doet dat lam daar? (2001 - 2002)
Ars Moriendi, Ars Vivendi (2002-2003)
Sensoriële Antropologie (2003-2004)
Quixote in Wallonië (2004-2005)

En wat heeft dit nu met het lustrum van het Film-Plateau te maken? Wel, zoals de lezer al merkte is er in dit project veel aandacht voor discussie. Het Film-Plateau is vaak de plek geweest van dergelijke momenten. De rustgevende fauteuils zorgden er dikwijls voor dat de oververhitte discussies tot bedaren werden gebracht. Deze kwaliteit gecombineerd, met de mogelijkheid tot projectie op een groot scherm, maakt van deze plek een ideale ruimte voor deze seminaries. Het lijken triviale argumenten maar een klassiek auditorium levert niet de atmosfeer die een dergelijk project nodig heeft. Een klein klaslokaaltje evenmin. De uitstraling van een 'echte' film zaal werkt stimulerend. Je film zien op een dergelijk scherm, in een professionele zaal, met gedempt licht, zorgt voor een adrenalinekick.

Dat mocht ik persoonlijk meemaken, een vijftal jaar geleden. Ik had toen net mijn eerste 'echte' documentaire gerealiseerd en zoals dat genoegzaam bekend is, is het niet evident om in Vlaanderen een plek te vinden om je première te organiseren. Na vruchteloos zoeken, bij vele deurtjes aankloppend, werd ik dan met open armen ontvangen door het Film-Plateau team. De openheid waarmee ik werd verwelkomd, de steun en het enthousiasme waren een absolute verademing. Het werd een fantastische avond en voor de film het steuntje dat die nodig had om naambekendheid te krijgen.

Het Film-Plateau is vaak een open huis geweest voor jonge cineasten. De visuele antropologen hebben er dikwijls baat bij gehad. Het levert een dynamiek op waardoor je goesting krijgt om films te maken.

An van. Dienderen